Một số lễ tục tập quán tại các lò võ cổ truyền

1- Giỗ Tổ Nghề nào tổ nấy. Theo võ sư Phan Thọ, ngày xưa các lò võ đều thờ ba vị thánh tổ là Dương Thiền lão tổ, Đạt Ma tổ sư và Tiêu Diện lão tổ. Có nơi còn thờ Bà Cửu Thiên Huyền Nữ và đức Quan Thánh đế (Quan Công). Về sau, đối tượng được suy tôn là tổ sư ở mỗi võ đường một khác. Nhiều lò võ ở Tây Sơn vừa thờ chư vị thánh tổ nói trên vừa thờ Tây Sơn tam kiệt: Nguyễn Nhạc - Nguyễn Huệ - Nguyễn Lữ. Điều này thể hiện sự dung hoà giữa ý thức dân tộc với tinh thần tiếp biến văn hoá. Ngày giỗ tổ nghề võ không thống nhất. Lò võ Phan Thọ thờ vua Quang Trung, giỗ tổ ngày mồng 9 tháng giêng âm lịch. Còn lò võ Hồ Sừng thờ võ sư Hồ Ngạnh, giỗ tổ ngày mồng 6 tháng 2 (ngày mất của tổ sư Hồ Ngạnh). Giỗ tổ là một nghi lễ mang tính truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, cầu mong điều tốt đẹp cho môn phái, thắt chặt mối liên kết giữa những người đồng môn, đồng thời giáo dục cho thế hệ sau tinh thần tôn sư trọng đạo. 1.1- Ghi chép về lễ giỗ tổ tại lò võ Phan Thọ: Thời gian: Từ 9 - 10 giờ tối (giờ Tuất) của đêm ngày 8 đến ngày 9 tháng Giêng âm lịch hàng năm. Nguồn gốc của ngày cúng tổ này là do ông Phan Thọ đặt ra, kết hợp với ngày cúng giỗ của gia đình ông hàng năm, nhưng khấn Tổ sư là Quang Trung - Nguyễn Huệ. Các vị thần được khấn vọng: Cửu Thiên Huyền Nữ Thánh Tổ chơn quân, Quan Công Thánh Đế Chơn quân, Hữu vu Thánh Tổ chơn quân, Tiên sư, Tổ sư, Tôn sư, Vô dũng địch tướng mãnh lại phán Quan Vũ Lâm Đại tướng Tôn sư, Hỏa đức, Thổ đức, thập nhị tiên nương hộ chúng, Tiền hiền khai khẩn, hậu hiền khai khẩn liệt vị tôn sư, Hữu ban liệt vị, Tả ban liệt vị, Ngũ phương thổ công ngung đại thần, Thập chúng cô hồn thiện nam tín nữ thiên thiên lực sĩ, vạn vạn tinh binh, sơn lâm mãnh hổ. Trong tổ đường thiết các bàn thờ như sau: - Bàn thờ thứ nhất: Xung thiên - Bàn thờ thứ 2: Phác đầu - Bàn thờ thứ 3: Hổ đầu - Bàn thờ bên trái (Tả ban): Ngũ bộ đăng đầu - Bàn thờ bên phải (Hữu ban): Ngũ bộ đăng đầu - Bàn thờ bên trái: Tiểu đầu - Bàn thờ bên phải: Hổ đầu - Bốn bàn vệ tiền: Liệt vị dương binh bộ hạ minh y các hạng cụ túc (đầy đủ các món đồ cúng cho các vị bộ hạ dương binh) - Bàn cúng đất: Khuê liệp y cụ túc (đầy đủ áo, nón, dày, dép), đại hạn khuê liệp đơn bộ. Minh y các hạng là y phục các loại, gồm có: - Xung thiên quan (mão xung thiên), đi với mãng bào màu vàng, giày vàng. - Cửu phụng quan (mão cửu phụng), đi với mãng bào màu đỏ, giày đỏ vẽ hình phụng. - Xuân thu quan (mão xuân thu), đi với mãng bào màu lam và giày đỏ vẽ hình rồng; cũng có thể đi với mãng bào màu xanh và giày đen, khăn hồng. - Phác đầu quan (mão phác đầu), đi với mãng bào màu đỏ và giày đen. - Hổ đầu quan (mão đầu cọp), đi với áo bào ngũ hổ màu tía, giày đen hạng trung; áo bào màu vàng, màu đỏ mỗi thứ một bộ và giày 2 đôi, nón 2 bộ hạng trung; áo ngũ sắc 12 bộ, giày 12 đôi, nón 12 bộ, áo giao lãnh 2 bộ và 2 đôi giày. - Tiểu hạng phác đầu quan (mão phác đầu loại nhỏ) đi với áo gấm, mỗi thứ 6 bộ và giày 2 đôi, áo ngũ sắc 2 bộ, áo gấm, minh y 200 bộ. Lễ vật dâng cúng : 1 cặp vịt, 1 con gà (để xem giò), 2 trứng vịt, 2 con cua, 2 miếng thịt heo, 2 miếng sườn heo, rượu trắng, chè, xôi, bông, chuối, đồ vàng mã… Ban nghi lễ gồm: Chánh bái (võ sư Phan Thọ), bồi bái, tả hữu chủ ban, thầy lễ và học trò gia lễ. Nghi thức tế Tổ sư: Khởi chiêng trống, nhạc nhã. Ban tế lễ vào vị trí lạy, dâng rượu, đọc văn tế, đốt văn tế, dâng rượu, dâng trà, lạy Tổ. Ban nhạc nhã phục vụ trong lễ giỗ tổ tại hai võ đường Phan Thọ, Hồ Sừng chính là đoàn võ nhạc của Bảo tàng Quang Trung. Thành phần khách mời : Khi cúng Tổ ông Phan Thọ thường mời đại diện các môn phái và các bạn hữu đồng môn, học trò về tham dự. Ngoài lễ vật dâng cúng, tùy theo quy mô định trước và lượng khách mời mà gia chủ (võ sư Phan Thọ) làm bò hay heo và sắm sửa các mâm tiệc khoản đãi. Phần hội : Sau các nghi thức tế lễ, các võ sư, võ sĩ trong môn phái thường ra sân diễu võ, trước là để trình Tổ, sau là để quan khách thẩm định về thành quả luyện tập của mình. Các bài võ trình tổ ở lò võ Phan Thọ là các bài quyền mẫu mực: Ngọc trản, Thiền sư, Tứ hải, Hùng kê, Lão hổ, Lão mai; rồi mới đến các bài sử dụng binh khí. 1.2- Ghi chép về lễ giỗ tổ tại lò võ Hồ Sừng: Về trình tự lễ giỗ tổ tại lò võ Hồ Sừng cũng tương tự như ở lò võ Phan Thọ. Chỉ khác về thời gian, lời khấn. Các nghi thức có phần đơn giản hơn. Thời gian: Ngày mồng 6 tháng hai âm lịch hàng năm, là ngày giỗ Tổ sư Hồ Ngạnh, do ông Hồ Sừng và các đại đệ tử của cố võ sư Hồ Ngạnh thống nhất. Võ sư Hồ Sừng chủ trì lễ giỗ, võ sư Lê Thành Phiên được mời giữ vai Chánh bái trong ban nghi lễ. Các bài võ trình tổ ở lò võ Hồ Sừng lấy roi làm chính, các bài tiêu biểu: Thất bộ, Bát quái, Thái Sơn, Tiên ông, Tề mi, ... Lễ bái sư: Người Bình Định xưa không mấy ai là không học lấy một vài miếng võ. Nhà nghèo cho con học võ để phòng thân, để tìm cơ hội kiếm sống, lập thân. Nhà giàu cho con học võ để tăng cường thế lực, thị uy; thậm chí cho người ăn kẻ ở đi học võ để bắt trộm, giữ của. Cha mẹ có ý định cho con học võ ai thì sắm sửa trà rượu dẫn con đến nhà thầy (võ sư) thưa gửi. Người thầy qua câu chuyện dò xem tính ý của cha mẹ thực bụng muốn cho trẻ học võ hay vì thấy trẻ ham võ quá mà phải chìu. Sau khi đã nghe phân qua lai lịch, nguyện vọng của gia đình, người thầy sẽ xem tướng mạo và đưa ra một số câu hỏi để thử tính ý, trí lực, năng khiếu của trò. Sau khi xem qua tướng mạo và tiên đoán về tính hạnh trò, nếu muốn nhận, người thầy bắt đầu nói với trò và cha mẹ trò về những quy định của môn phái. Tiêu chí quan trọng hàng đầu trong chọn học trò là đạo đức tư cách. Võ sư Hồ Sừng nói: “Phải học đạo đức, đạo lý trước sau đó mới tới học võ. Đạo đức và võ phải đi song song với nhau. Phải khiêm tốn học hỏi, không được xưng hùng, xưng bá mà phải rèn luyện đạo đức và võ thuật cho thật tốt. Phải biết cương và nhu cho hợp lý ”. Những quy định mà một người thầy đưa ra cho học trò thường xoay quanh các yêu cầu về tinh thần nhân ái hướng thượng và những phẩm chất chuyên cần, kiên trì, cầu tiến, tinh thần kỷ luật và sự trung thành tuyệt đối với sư môn. Ngoài ra còn có điều kiện về “học phí”. Bởi vì ở Bình Định, dạy võ cũng là một nghề để sống. Con nhà có của đi học thì nộp bạc, vàng. Con nhà nghèo vừa đi học vừa làm công, ở đợ để trừ dần. Những học trò ham học, có năng khiếu mà gia cảnh đặc biệt khó khăn, nếu gặp được người thầy đại lượng sẽ được dạy miễn phí, có khi còn được nhận làm con nuôi (nghĩa tử). Sau khi nghe qua các quy định và các điều kiện, nếu cha mẹ và trò bảo đảm sẽ làm theo thì thầy mới định ra ngày lành tháng tốt làm lễ cúng tổ cho trò bái sư, gia nhập môn phái. Thức dâng cúng trong lễ cúng tổ gia nhập môn phái gồm một cặp vịt, một con gà trống, vài tợ thịt lợn (sườn), 2 quả trứng vịt, 2 con cua, 2 con ốc bươu, chè xôi, hương, hoa, trà, quả. Các thức này thường là do phía gia đình học trò chuẩn bị, người nào nghèo có thể giảm cặp vịt, trường hợp nghèo “rớt mùng tơi”, thì đến thịt lợn, chè xôi cũng giảm được, nhưng con gà trống thì không thể thiếu, mà phải là gà trống choai chưa biết gáy. Coi giò gà là một nghi thức bắt buộc trong lễ cúng tổ gia nhập môn phái. Tương truyền, qua việc coi giò gà, có thể biết được tính cách, cử chỉ và tiên đoán được hậu vận, duyên nghiệp của học trò: dở hay giỏi, hư hay nên, nửa đường đứt gánh hay công thành danh toại. Kết hợp xem tướng với xem giò gà, nếu nhận thấy người nào hiểm độc, hoặc có điềm báo về sự “đứt gánh giữa đường” hoặc phản sư thì thầy kiên quyết không nhận. Cũng có học trò tướng ẩn, tiếp xúc lần đầu không thể biết ngay được, trong quá trình dạy mới phát hiện, người thầy với những trường hợp như thế thường có cách uốn nắn, khắc chế hoặc đối phó riêng. Với những học trò như vậy, người thầy không bao giờ dạy các ngón đòn độc hoặc các chiêu thức bí truyền. “Thà bỏ mất không truyền cho những kẻ bất nhân”- đó là phương châm của võ sư Hồ Ngạnh, đã trở thành nguyên tắc của các võ đường họ Hồ tại Thuận Truyền. 3- Kinh nghiệm xem tướng học trò a- Xem mặt, mắt, mày: Theo kinh nghiệm của các võ sư Phan Thọ, Hồ Sừng, Trần Dần, Văn Xuân Ngọc, thì xem mặt là bước đầu tiên của tướng pháp. Về mặt con nhà võ, cần chú ý những điểm sau: Mặt chữ điền, trán vuông, cằm vuông, hàm nở là tốt. Mặt tròn hay trái xoan cũng tốt. Trán rộng, gò má không cao là người có hậu. Nhân trung sâu là người trung thực. Mặt ốm choắt như mặt chuột là người có tâm địa độc ác. Mặt lưỡi cày, nhìn thấy bẻm và có mái tóc vàng là người thiếu trung thực. Mắt to, tròng đen tròng trắng phân minh là người trung thực. Mắt sáng là thông minh và có sức mạnh. Mắt nhìn như có làn điện phát ra là người có uy lực. Mắt lồi là người có sức mạnh mà gan dạ, miệng nói sợ chứ lòng không sợ. Mắt lé là người bẻm và độc ác. Mắt sụp là không trung thực. Mắt nhỏ, mắt hí là người hiểm tâm, ác độc không lường hết được. Lông mày ngắn mà đậm là có sức mạnh nhưng tính cộc. Lông mày đậm hơi xếch biểu hiện sức mạnh, nhưng lông mày xếch ngược lại là biểu hiện của sự hung hãn, bạo ngược. c - Xem tay: Theo kinh nghiệm của võ sư Hồ Sừng. Bàn tay dài, các ngón tay cũng dài hơn người bình thường là bàn tay có nhiều biệt tài. Bàn tay cù (bàn tay và các ngón tay ngắn và thô) là bàn tay sát sanh, nghĩa là đánh đâu không chết thì cũng bệnh. d - Xem hình thể, xương, khớp xương: Trong làng võ có câu: “Nhứt có tài, nhì dài sào”. Có tài là năng khiếu. Dài sào chỉ sự cao ráo về hình thể. Vóc dáng cao mà lưng, chân cân phân (cân đối) là tốt. Vai rộng và thẳng, lưng thẳng, chân tay thẳng, lưng có hình tam giác là có năng khiếu và đánh tốt. Lưng dài, chân ngắn là lười biếng. Lưng hơi gù là người chậm chạp, nhưng thể lực mạnh. Lồng ngực to và nở là người có thể lực tốt và mạnh. Lồng ngực nhỏ và lép là người có thể lực kém và yếu. Ót thẳng là tốt. Người nào dưới ót có xương phản cốt gồ lên, thì sớm muộn cũng làm phản. 4- Kinh nghiệm xem giò gà: Chân chúm lại, màu sắc tươi đẹp là người có năng khiếu và đạo đức tốt. Chân kẹp cổ: phản sư. Móng chân ngón giữa bấm vào ngón cái (chân bấm cái): phản bạn, có tính cộc và bẻm, không tốt. Ngón chân thứ hai quặt xuống lòng bàn chân: cha hoặc mẹ không muốn cho con học võ. Chân tõe ngoắc và các ngón chân chỉ thiên, chỉ địa là người không có năng khiếu, học đâu quên đó. Nếu gân nổi bầm đen là dấu hiệu người học trò ấy sẽ không tránh được thương tật, nửa đường đứt gánh. Bây giờ, tục coi giò gà vẫn còn được các ông thầy võ ở Thuận Truyền và An Vinh áp dụng.

GẶP MỘT HUYỀN THOẠI ĐẤT VÕ - VÕ SƯ PHAN THỌ

Bình Định được định danh là miền đất Võ. Tên gọi ấy không phải ngẫu nhiên mà thành, mà được khởi nguồn từ truyền thống thẳm sâu của miền đất này. Ở Bình Định, ẩn sau lũy tre làng bình dị như bao làng quê khác, là những làng võ với những võ sư một thời danh chấn. Một trong những huyền thoại còn lại ở đất Võ là võ sư Phan Thọ.

Võ sư Phan Thọ múa kiếm.

* Bán bò... học võ

Cả cuộc đời, võ sư Phan Thọ luôn đau đáu với tâm niệm tầm sư đặng trau dồi vốn võ học. Nhẩm tính lại, ông đã dành tới 18 năm để học tới 7 ông thầy.

* Thưa ông, bây giờ nhiều võ sĩ trẻ, chỉ cần hai, ba năm đã thi đấu và giành huy chương. Vậy mà ông cần những 18 năm?

- Có lẽ, cái mệnh của tôi là phải cần mẫn mà đi lên. Con đường học võ cũng vậy. Tôi bắt đầu học từ năm 17 tuổi. Đầu tiên là học ông Ký tại Phú Phong. Học được một năm, phải nghỉ vì ông thầy mắc tập quấn đài. Vậy là tôi sang An Vinh học với võ sư Cai Bảy, học đúng 5 năm, đã bắt đầu theo thầy đi đánh đài. Sau đó, chuyển sang học với cụ Tàu Sáu ở làng võ An Thái. Được một năm, thầy qua đời… Cứ vậy, lần lần, tôi học hết với những ông thầy giỏi trong vùng và thu lượm đủ “thập bát ban binh khí”. Cậu cứ tính thử xem, 18 binh khí gồm: quyền, roi, siêu, kiếm, đao, thương, kích, giản, phủ, chùy, xà mâu, côn, xích, thước, ba chỉa, chấn thiên cung và độc tiên (khăn xéo). Mỗi môn quấn cho chuẩn, phải học ít nhất ba thảo; 18 môn là 54 thảo. Bên cạnh đó, phải học thêm 10 bài đấu luyện. Nếu sử dụng 18 môn binh khí một cách nhuần nhuyễn, lại thật rành các chiêu thức của đấu luyện, thì hiệu quả sẽ cao biết bao nhiêu, trăm người có thể địch vạn người. Đó là điều giải thích vì sao những đội quân của Quang Trung hoàng đế luôn bách chiến bách thắng. Mà 18 môn ấy, có phải học một thầy là thành đâu. Phải biết rút tỉa từ từ. Chẳng như, học ông Lê Thái và Lê Thành Phiên, hai học trò của võ sư Hồ Ngạnh rất giỏi về roi, thước, xích; học võ sư Tàu Sáu kiếm, đao; học làng võ An Vinh quyền, bồ cào, lăng khiên… Tôi nghiệm ra rằng, trong võ có thế và có thần, thế là những mánh khóe nhà nghề, thần là từ sự tập luyện. Mọi bí quyết là từ đó mà ra. Cho nên, phải tập cho giỏi, cho tinh. Còn như lớp trẻ bây giờ, mới học được mấy môn, học được ba bài thảo đãõ đi thi, thi đậu có huy chương rồi thì lo đi dạy ngõ hầu kiếm miếng cơm nuôi gia đình, ai mà đủ nghị lực và tâm huyết để toàn tâm toàn ý theo thầy học cho đến đầu đến đũa như hồi trước. Mình biết và thông cảm với tụi trẻ, nhưng cũng không khỏi những âu lo về sự mai một vốn võ học.

Khúc sông Kôn nối hai làng võ An Vinh và An Thái, nơi từng in bóng võ sư Trương Văn Hiến - người thầy của anh em Tây Sơn - trong những ngày đầu tiên từ đàng Ngoài vào đàng Trong lập nghiệp, cũng lại là nơi gắn với chặng đường tầm sư học võ của võ sư Phan Thọ. Ngày nhỏ, ông đã bao lần vượt sông để sang làng võ An Vinh, rồi sau này, lại trở ngược lại bên An Thái học võ.

* Nghe đâu, ông từng phải bán bò để đi học võ. Vậy ngày ấy, khi có ý định bán bò, ông có phải hỏi ý kiến của… vợ?

- Tất nhiên chứ chú. Hồi đó, tôi đã 32 tuổi, nhà có hai con bò cày, mà mình muốn đi học võ nhưng lại không tiền. Vậy là tôi hỏi vợ: Nhà có hai con bò, con nào xấu xấu thì bà cho tôi một con để bán lấy tiền học võ? Vợ tôi đồng ý ngay và nói: Ông học võ, có bán hết cả hai con cũng được. Mà tôi nghiệm ra rồi, những người học võ muốn giỏi đều phải nhờ một tay vợ cả đấy.

* Việc tập luyện ngày đó hẳn không chỉ mất nhiều thời gian mà còn rất công phu?

- Công phu thì khỏi nói. Chẳng như, đầu tiên là luyện với tàu chuối. Tàu chuối rọc lá, ôm cả ôm, hai người hai bên cứ phóng tới. Mình bên này phải dùng tay để hớt. Thành thục rồi thì chuyển sang dùng tre. Những cây tre già, chẻ ra làm 6 miếng, vớt hai đầu, cũng lại phóng và hớt. Xong lại đi tìm đá vừa tay về luyện cho cứng tay… Công phu chứ. Tính ra, mỗi môn muốn học cho thông, cần tới cả ba đến bốn năm lận.

Lão võ sư Phan Thọ với chiếc răng nanh của con heo rừng do ông quật chết.

* Quật chết lợn rừng

Trong câu chuyện truyền tụng của người dân dất Võ về võ sư Phan Thọ, không thể thiếu câu chuyện đấu lợn rừng của ông. Nay, lão võ sư vẫn cất giữ hai chiếc răng nanh lợn rừng để làm kỷ niệm cho một lần quyết đấu. Lão võ sư nhớ lại:

- Đó là năm 1964, hồi đó, thôn Thủ Thiện Hạ có con lợn rừng ra ăn mía. Con thú răng nanh dài hơn gang tay, lừng lững như con cọp, mình nó quật ba thanh niên bị thương, phải chở đi nhà thương. Người dân trong làng nghe tôi có võ, mới chạy vào kêu ra. Tôi ra tới nơi, kêu thanh niên hai thôn tập hợp cây gậy lại, đứng xung quanh la hét ầm ầm làm nó rối trí, rồi mình tôi nhảy vào quần thảo. Con lợn rừng hai mắt đỏ ngầu, da đen trũi, cứng như thép. May mà tôi có sức, lại nhanh, nên con lợn rừng hộc vô cắn đến đâu là tôi nhảy tránh, rồi dùng cây đánh đến đó. Cây này gãy thì người đứng ngoài lại quăng cây khác vô. Sau ba tiếng đồng hồ quần thảo, cuối cùng, khi con thú đã mệt hung, tôi dùng luôn cây vồ đánh giữa tam tinh, hạ gục.

* Quật chết lợn rừng, nhưng đã có lần võ sư thượng đài bị thua?

- Đó là trận thua duy nhất trong đời võ học của tôi và cũng là trong lần thượng đài đầu tiên. Lúc đó, tôi 34 tuổi, thượng đài nhưng thiếu kinh nghiệm nên đã thua võ sư Bùi Xuân Cảnh. Tức khí, tui lại tiếp tục đi học thêm… Nay ngẫm lại, chính nhờ trận thua đầu tiên đó, tui bớt đi tính hiếu thắng tuổi trẻ, nên sau này, vừa học vừa thượng đài mà không thua trận nào.

Năm 1998, có hai nam võ sĩ 4 đẳng Taekwondo từ Hàn Quốc tìm đến gặp ông so tài. Cả hai đều lần lượt bị ông hạ đo ván, bái ông làm thầy và xin theo học võ.

* Ngày đó, võ sư đã 73 tuổi, vậy võ sư dùng thế nào để thắng được hai võ sĩ trẻ?

- Họ ỷ sức, đá rất nhanh và mạnh. Họ đá một cú làm nứt cả cột nhà trên của tôi, dấu vẫn còn đấy. Cho nên mình mà cứ ào vô, trúng là gãy tay liền. Cho nên, tui phải lấy cái nhanh nhẹn, dùng chước chun vô, rồi đánh ngay hậu môn, làm họ té rướm cả máu đầu. Thua rồi họ chất vấn tôi: “Ở Quy Nhơn, toàn võ sĩ trẻ không mà không đánh lại tụi tôi. Còn ông già mà đánh lại được là sao? Tôi trả lời: Tui già, ông quấn tui thì tui quấn lại ông là chuyện thường. Còn dưới Quy Nhơn, mấy em còn trẻ, họ sợ đánh các ông chết không về nước được, nên không đánh chứ đâu phải họ dở”.

Hình ảnh võ sư Phan Thọ trên trang bìa tạp chí “Timeout”.

* Đọng bóng chiều

Lão võ sư Phan Thọ là người có đệ tử ngoại tỉnh tìm đến theo học rất nhiều. Tính đến nay, ông đã truyền dạy cho hàng trăm đệ tử, đến từ nhiều địa phương trong nước như Lạng Sơn, Phú Thọ, Hải Hưng, Hà Nội, Hải Phòng, Nha Trang, TP. Hồ Chí Minh, Kiên Giang… Người học ít cũng vài ba tháng, còn có người học đến vài ba năm. Nhiều học trò của võ sư Phan Thọ giờ đã trở thành huấn luyện viên, tiếp nối thầy truyền bá võ Bình Định đi khắp mọi miền đất nước.

“Đối với các võ sinh, dù tôi yêu thương như con cháu trong nhà, nhưng việc truyền dạy võ thuật cũng phải tuân theo quy tắc. Đối với những người chỉ học một thời gian ngắn, mình không có nhiều điều kiện để nhận xét, hoặc những học trò đã phát hiện có vấn đề về đạo đức, tôi thường dạy những bài võ mang tính biểu diễn là chính, để đề phòng họ sử dụng vào mục đích xấu” - lão võ sư tâm sự.

Nhưng hai năm nay, võ đường Phan Thọ gần như khép cửa. Ngay khoảnh sân trước nhà vẫn dùng làm nơi tập võ cho võ sinh, nay cỏ đã mọc đầy. Lão võ sư nay thôi không mở lò dạy võ, thay vào đó, trong lần ghé thăm ông, tôi gặp những người đến xin thuốc võ. “Ngày đó, tôi chuyên làm chân chạy đi mua thuốc võ cho thầy, lại được chỉ dạy thêm, nên cũng biết ít nhiều về thuốc võ. Giờ chân tay yếu hung rồi, múa chút đã vã mồ hôi, nên tôi chuyển sang làm thuốc. Cũng là võ cả đấy” - Nói vậy, nhưng đôi mắt lão võ sư thoáng nét ưu tư. Tôi hiểu, đó là nỗi ưu tư trước thực trạng ngày càng ít những người đủ niềm say mê và kiên trì đi theo nghiệp võ. Ngay các con ông, cũng chỉ kịp học vài môn binh khí, ít chiêu thức, rồi kẻ nghề này, người nghiệp kia, lao vào đời kiếm sống…(Theo Lê Viết Thọ - Báo Bình Định)

GẶP MỘT THẦY VÕ TRẺ

Ngay cả khi Nguyễn Thanh Vũ đã ngồi trước mặt tôi, tôi vẫn chưa thể tin nổi chàng thanh niên năm nay mới 32 tuổi này là một võ sư, người đã dẫn dắt các VĐV thâu tóm gần hết số HCV tại các Giải Vô địch Võ cổ truyền tỉnh Bình Định. Càng ngạc nhiên hơn khi biết Vũ không những là võ sư võ cổ truyền, mà còn là HLV cấp quốc tế môn Judo... VĐV Thanh Vũ (bìa trái) cùng võ sư Đinh Văn Tuấn (bìa phải) và các võ sinh tại Giải Võ cổ truyền Bình Định năm 2000. Ảnh: T.X * Cơ duyên gặp được thầy giỏi Năm 1989, Nguyễn Thanh Vũ theo học võ cổ truyền tại lớp phong trào, do võ sư Đinh Văn Tuấn giảng dạy. Tính cách hiền lành, cộng với khả năng tiếp thu giỏi, khiến Vũ được thầy Tuấn quý mến và dồn tâm huyết để truyền đạt những “tuyệt kỹ” của môn phái Hương Kiểm Mỹ cho. Trong đời VĐV của mình, Vũ chỉ chú tâm vào học, học không ngừng những điều thầy giảng, chứ ít khi bước lên sàn đấu để thi thố. Chẳng thế mà thành tích Vũ có được khi còn là VĐV chỉ là hai chiếc HCV sau hai lần tham gia thi đấu tại giải của tỉnh. Mười năm sau, Vũ đã đạt chuẩn HLV sau một khóa thi gắt gao. Lúc bấy giờ, võ sư Đinh Văn Tuấn giao cho Vũ làm trợ lý cho ông, “coi ngó” các võ sinh theo học các lớp phong trào. Vũ nhớ lại: “Sư phụ tôi khi ấy thường bận công tác xa, nên hầu hết các lớp võ phong trào, thầy đều giao cho tôi quản lý, dạy dỗ. Năm 2002, thầy tôi vì buồn chuyện gia đình, nên giao hẳn các lớp võ để tôi huấn luyện và thầy chuyển về Vũng Tàu sinh sống. Tôi chính thức bước vào làm công tác huấn luyện từ đấy”. Ngoài võ cổ truyền, Vũ còn học thêm Judo và hiện anh là một trong số ít võ sư của Bình Định có bằng huấn luyện môn võ này. Cơ duyên đưa anh đến với Judo cũng thật lạ. Chẳng là năm 1996, có một người Nhật Bản là Takasi Đaiđô, đến Quy Nhơn để... trồng rừng. Làm kinh tế, nhưng Takasi Đaiđô lại là VĐV cấp I của Nhật Bản về môn Judo. Biết Takasi Đaiđô muốn mở lớp Judo để quảng bá môn võ này tại Quy Nhơn, võ sư Tuấn khuyên Vũ nên đi học thêm cho biết. Khi ấy, Judo hãy còn khá xa lạ với người Quy Nhơn, nên lớp Judo do Takasi Đaiđô mở chỉ có khoảng 10 học viên theo học và số người quyết tâm gắn bó với môn võ này càng ít hơn. Cuối cùng, năm 2002, chỉ có Vũ và một người nữa cũng ở Quy Nhơn, vào TP. Hồ Chí Minh để thi lấy bằng HLV Judo quốc tế. Võ sư Thanh Vũ (bên phải) hướng dẫn một đòn đánh cho võ sinh. Ảnh: T.X * Muốn thành công phải cầu tiến Còn khá trẻ, nhưng tên tuổi của Vũ hiện đã khá nổi trong giới võ cổ truyền tại Bình Định bởi những thành công mà các VĐV xuất thân từ CLB do Vũ giảng dạy tại các giải vô địch của tỉnh. Năm 2006, các VĐV đến từ CLB Nguyễn Thanh Vũ đã đoạt 4 HCV, 3 HCB ở nội dung hội thi và đối luyện. Thành tích này đã mang về cho CLB Nguyễn Thanh Vũ danh hiệu “CLB xuất sắc nhất”. Năm 2007, danh hiệu này thuộc về CLB Trần Quý Ba (Hoài Ân). Mới đây, tại Giải Vô địch Võ Cổ truyền các CLB tỉnh Bình Định năm 2008, CLB Nguyễn Thanh Vũ đã đoạt lại ngôi vị này với 6 HCV, 3 HCB. Nói về thất bại của CLB ở mùa giải năm 2007, Vũ kể: “Khi ấy, tôi sơ ý không xem kỹ những quy định của giải dành cho các lứa tuổi. Khi phát hiện ra thì ngày thi đấu đã liền kề, tôi không kịp điều chỉnh, nên chỉ có 5 VĐV tham gia. 5 VĐV này đã đoạt 2 HCV và 3 HCB, ít hơn số huy chương mà CLB Trần Quý Ba đoạt được, nên CLB chúng tôi không thể giữ ngôi vị số một của mình”. Còn về thành tích mà CLB của mình đạt được tại giải năm nay, Vũ tâm sự: “Nói là hài lòng thì chưa, nhưng nói thật là tôi rất vui với thành tích mà các VĐV đạt được tại giải lần này. Năm nay thật sự là năm thành công, khi tôi đã thi đạt bằng Võ sư; đồng thời, các VĐV do tôi giảng dạy đạt được thành tích tốt tại giải cấp tỉnh”. Hỏi Vũ về bí quyết để một võ sư trẻ như anh có thể đào tạo ra được những học trò đạt thành tích cao tại các giải của tỉnh, Vũ thẳng thắn: “Đã theo nghiệp võ mà sớm hài lòng với những gì mình đạt được thì chắc chắn không thể thành công mãi. Tôi có may mắn là được dạy võ tại Quy Nhơn, nên có điều kiện gần gũi với những người đang làm công tác huấn luyện cho Đội tuyển Võ cổ truyền của tỉnh. Tôi thường gặp gỡ, học hỏi HLV Trần Duy Linh để kịp thời nắm bắt những cái mới, những thay đổi trong quy chế thi đấu cũng như các bài quyền bắt buộc, để truyền đạt lại cho học trò của mình. Ngoài ra, tôi cũng thường xuyên liên lạc với sư phụ của mình là võ sư Đinh Văn Tuấn để học hỏi thêm. Thầy tôi bây giờ đã lớn tuổi, không thể trực tiếp giảng dạy được, nhưng với tôi thì thầy thực sự là một pho từ điển sống về võ cổ truyền mà tôi học hoài vẫn chưa thể hết. Ngoài ra, khi giảng dạy cho các em võ sinh, tôi đặc biệt chú trọng đến sự cơ bản trong võ học, đồng thời giáo dục một phong cách thi đấu tự tin. Sự tự tin khi thi đấu sẽ giúp các VĐV đạt thành tích tốt”. Hiện tại, công việc chính của Nguyễn Thanh Vũ là trong ngành xây dựng. Tuy nhiên, anh vẫn luôn xem võ là yếu tố không thể thiếu trong cuộc sống của anh. Vị võ sư trẻ tuổi này hiện đang giảng dạy cho hơn 100 võ sinh, độ tuổi từ 8 đến 18, tại các lớp ban đêm ở Sở Văn hóa - Thể dục và Du lịch, Nhà Văn hóa Lao động... Bên cạnh đó, anh còn chuyên tâm vào huấn luyện gần 20 VĐV được tuyển chọn từ các lớp, để có thể tham gia thi đấu các giải của tỉnh. Theo Công Tâm - Báo Bình Định

"HÙM XÁM" HÀ TRỌNG SƠN

Võ sư huyền thoại Hà Trọng Sơn, sinh ngày 1.6.1920, tại làng võ Phước An, Tuy Phước, Bình Định, trong một gia đình “võ nòi”. Lần đầu sau 15 năm khổ luyện (1943), tại Đại hội quyền thuật Đông Dương (tổ chức ở Nha Trang), ông đã khẳng định đẳng cấp của mình bằng chiến thắng vang dội trước võ sĩ nổi tiếng của Pháp là F.Nicolai và tay đấm lừng danh của Đông Dương lúc bấy giờ là Tiết Mãnh, gây chấn động võ giới.

Sau đó 1 năm (1944), tại giải vô địch bán phần Đông Dương (tổ chức tại Đà Nẵng), để “lấy lại danh dự” các ông bầu người Pháp đã tung tay đấm bất bại Esperpaire “tiếp” ông. Nhưng với phong độ và các đòn thế hóc hiểm của võ Việt, nhất là các cú móc tay trái “xuyên tâm” cực độc, đã nhanh chóng đưa ông lên ngôi quán quân. Năm 1948, ông lại tiếp tục thủ đài tại Bình Định, lần lượt đánh bại các danh thủ hàng đầu như: Trịnh Thiếu Anh, Trung Anh, Bảo Trung Phong…

Sau nhiều năm liên tiếp “thủ đài”, không chỉ các võ sĩ kỳ tài trong nước, mà cả nhiều tay đấm thượng thặng của Pháp cũng phải bái phục, không dám so găng với ông. Mãi đến năm 1952, tại Hội chợ Đà Nẵng, ban tổ chức mới cân nhắc và quyết định đưa tay đấm số 1 miền Nam Huỳnh Tiền, người được giới hâm mộ mệnh danh “Đệ nhất anh hùng miền Đông” thượng đài để xô ngã thành trì bất khả chiến bại. Song với bản lĩnh và biệt tài “xuất kỳ thuận ý”, ông đã nhanh chóng hạ đo ván võ sĩ Huỳnh Tiền (một tay đấm chưa một lần nếm mùi thất bại), bảo vệ xuất sắc ngôi vô địch trước sự thán phục của hàng vạn người hâm mộ. Và cũng từ đây, ông được báo giới hết lời ca ngợi và mệnh danh là “Hùm xám” miền Trung.

Đặc biệt, trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, ông đã cùng các võ sư tâm huyết của các tỉnh thuộc Liên khu 5 cũ (Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên) nghiên cứu, rút tỉa những thế kiếm bí truyền từ các bài kiếm pháp độc đáo của dân tộc, xây dựng thành bài kiếm mang tên “Mười hai” nổi tiếng, huấn luyện cho lực lượng vũ trang, dân quân du kích. Bài này chỉ có 12 thế kiếm liên hoàn, cực kỳ hóc hiểm, mang tính sát thương cao, đã nhiều phen làm cho quân Pháp phải hoang mang, khiếp sợ...

Trải qua bao thập niên “bá chủ” các võ đài danh tiếng và truyền dạy gần một vạn môn sinh, trong đó có các võ sư, võ sĩ vang bóng một thời như: Huỳnh Bông, Trần Cang, Hà Trọng Ngự, và các con: Hà Thị Phi, Hà Thanh Mao, Hà Đăng Quyền, Hà Nhất Linh… Ông đã thanh thản ra đi trong những ngày cuối tháng 3.2010 tại quê nhà ở tuổi 90 trong niềm thương tiếc của người dân đất võ và người hâm mộ võ thuật cả nước..

VÕ SƯ PHI LONG - MỘT CON RỒNG QUY ẨN

Trong giới võ sư vườn Bình Định, võ sư Phi Long (tên thật là Trần Quốc Long, sinh năm 1944, người Đồng Phó - Tây Sơn) thuộc trường hợp khá đặc biệt. Tiếng tăm ông không vang danh nhiều ở các đấu trường trong tỉnh mà ghi dấu ở những trận đài “đem chuông đi đánh xứ người”… Gần 10 năm nay, ngay cả nhiều người trong giới mộ võ cũng không rõ “con rồng” này hạ lạc về nơi nao… Ở tuổi 70, “con rồng già” vẫn nhanh nhẹn, mạnh mẽ, tinh anh. Ảnh: S.L Trọn đời từ thời trai trẻ cho tới về già, thời gian võ sư Phi Long luyện võ, thượng đài, dạy võ còn nhiều hơn thời gian ông dành cho gia đình. Bởi thế, 10 năm nay, ông cùng người bạn đời, bà Trần Thị Cần, rời đất Đồng Phó (thôn Thượng Giang, xã Tây Giang, huyện Tây Sơn), lên dựng trang trại, xây ngôi nhà nhỏ heo hút giữa đèo An Khê để… hưởng nhàn. “Cuộc sống trang trại giản dị thường ngày hiện tại là ước mong của tôi và bà ấy khi còn trẻ. Tôi chưa về nhàn hẳn, vẫn đang sống với võ thuật cổ truyền, nhưng ở vai trò vị trí khác” võ sư Phi Long bắt đầu câu chuyện… * Đời võ Cha võ sư Phi Long, ông Trần Nghĩa Sỹ, một trung nông vùng Đồng Phó, khi sinh cậu con trai Phi Long ra đã nuôi ý định cho con trai theo nghiệp võ nghệ. Con trai bước sang 10 tuổi cũng là lúc ông Sỹ mời những thầy võ về nuôi trong nhà để dạy võ cho con. “Trong khi bạn bè trang lứa phải phụ cha mẹ làm ruộng, chăn bò, trông em… thì tôi ngày 2 buổi chỉ có mỗi việc học võ. Khẩu phần một ngày ngoài ba bữa cơm canh còn có 2 quả trứng gà ta, một ly sữa bò và nải chuối mốc bồi dưỡng thêm”, võ sư hồi tưởng. Sau mấy năm học võ tại nhà, kinh qua các thầy Trịnh Thiếu Anh (Tây Sơn), Nguyễn Thái Sơn (Bồng Sơn)…, Phi Long muốn ra đời, tự tìm cho mình một người thầy võ ưng ý. Lần này ông tầm sư học đạo, tìm đến nhà thầy võ Huỳnh Liễu tức Hương Kiểm Kính ở xã Cát Hiệp, Phù Cát, xin làm đệ tử. Học được ít lâu, ông theo gia đình thầy tản cư vào Phú Tài (Quy Nhơn) tiếp tục trau dồi võ nghệ. Tại đây ông cùng với người con trai của Hương Kiểm Kính tên Huỳnh Thảo mở võ đường Phi Long Thảo và ông bắt đầu sự nghiệp đánh đài trong vai người của võ đường này. Võ sĩ khi đi đánh cho võ đường nào thì mang họ của võ đường ấy, nên ông mang nhiều danh xưng khác nhau. “Khi đi đánh cho võ đường Lý Xuân Tạo ở các trận đài cánh Bắc Bình Định và Tây Nguyên thì tôi mang tên Lý Quốc Long. Từ Phú Yên trở vào đến Bình Thuận, người ta biết tôi với tên Huỳnh Long vì tôi đánh cho người thầy Huỳnh Tiền biệt danh “Cáo già miền Nam”. Còn vùng Sài Gòn đi xuống miền Tây, tôi mang tên họ Minh Long, đánh cho võ đường Minh Cảnh…”, võ sư cho biết. Võ sư Phi Long từng có thời gian công tác ở Sở TD-TT tỉnh trong vai trò huấn luyện viên đội tuyển võ dân tộc (đối kháng). Nói về tài võ của võ sư Phi Long, võ sư Kim Đình nhận xét: “Phi Long hội tụ đủ 3 tố chất tối quan trọng của người theo nghiệp võ: nhanh, mạnh và bền. Những lợi thế này nhờ được rèn giũa miệt mài từ nhỏ mới có được. Muốn thưởng ngoạn tài võ của Phi Long một cách trọn vẹn phải xem Phi Long đấu đài. Chất bay bướm, tài hoa cũng như tính bộc trực, chắc, thật của Phi Long thể hiện trong đòn đánh cả đấy. Ngoài ra trong giới võ sư Bình Định, có lẽ Phi Long có tướng mạo ra dáng “con nhà võ” nhất: cao tầm 1m80, dáng vóc quắc thước, cơ thể tiềm tàng một nội lực, sức mạnh vô song nhưng cử chỉ, động tác lại hết sức nhẹ nhàng, khoan thai”. 10 năm nay, ông cùng người bạn đời Trần Thị Cần lên dựng trang trại giữa đèo An Khê để… hưởng nhàn. Ảnh: S.L * Quả ngọt một đời võ Cuộc đời võ nghệ trải qua 68 trận đài chưa từng thất bại, nhưng đó không phải là thành tích khiến võ sư Phi Long ưng ý nhất. Thành công lớn nhất của võ sư Phi Long là đào tạo những thế hệ môn sinh thành danh trong nghiệp võ, hiện họ là những võ sư, võ sĩ trong, ngoài tỉnh, kể cả nước ngoài, mang võ cổ truyền Bình Định truyền bá khắp nơi. “Tôi có nguyên tắc dạy võ thế này, phải trang bị cho học trò vững cái căn cơ, nguyên gốc của võ cổ truyền Bình Định. Thứ đến, để tránh tình trạng tam sao thất bổn, tôi không để học trò lớn dạy học trò nhỏ, đứa khá hơn dạy đứa mới đến; đích thân tôi dạy cho học trò nhập môn. Giáo án như nhau, như cái cách người ta đúc bánh in. Một trong những niềm hạnh phúc vô biên của đời tôi là có được “đám” học trò thành danh trong nghiệp võ và chúng đều hiếu thảo với thầy”, ông chia sẻ. Ông hãnh diện khi nhắc đến 17 võ đường của môn phái Phi Long được xây dựng, phát triển bởi 17 học trò từ Bắc chí Nam với một niềm tự hào không che giấu. Ông nhắc đến học trò Lê Cung ở California (Mỹ), học trò nhất Phi Long Hải ở Sài Gòn, Phi Long Du ở Tây Ninh, Phi Long Nghĩa ở Biên Hòa- Đồng Nai… Hơn 10 năm nay, ông vẫn âm thầm, miệt mài với sự nghiệp viết sách về võ lý, võ y, những mong vốn võ nghệ góp nhóp một đời sẽ giúp ích cho đời sau tiếp tục làm rạng danh võ cổ truyền Bình Định. Cho đến nay, ông đã hoàn thành, bổ sung vào nguồn tư liệu không mấy dồi dào của võ Bình Định các tập như Tây Sơn võ thuật đạo, Phương thuốc võ cổ truyền, Phương pháp sơ cấp cứu… dưới bút danh tác giả Phi Long và Trần Quốc Phi Long. Ngoài an nhàn với cuộc sống trang trại, tiêu dao với vườn cây cảnh, đàn dê, mấy chục gốc chanh, đào…, cứ đôi tháng võ sư lại lên đường đi thăm, xoay vòng kiểm tra lần lượt 17 võ đường của học trò đóng tại các tỉnh từ Nam chí Bắc. Một cách hóm hỉnh, võ sư Phi Long gọi căn nhà nằm trên lưng chừng đèo mà vợ chồng ông đang ở là “nhà bên trời”. Một đời võ thành danh như thế, rồi lại được nhàn cư theo cái cách mình muốn như thế, không có nhiều võ sư được như ông – một con rồng quy ẩn/ Theo Sao Ly, Báo Bình Định